प्रधानसेनापति : कटवाल कि खड्का

नरेश खपा‌गीमगर, काठमा‌डौ।
राष्ट्रिय सेना नेपाली सेनाको प्रधानसेनापति को? खड्का कि कटवाल? नेपाली सेनाभित्र मात्र होइन देशभित्र र बाहिर पनि यो अन्यौलको तुवाँलो अझै फाट्न सकेको छैन।
सरकारबाट आइतबार बिहान कायममुकायम प्रधानसेनापतिको जिम्मेवारी पाएका रथी कुलबहादुर खड्काले दुई दिन बितिसक्दा पनि पद बहाली गर्न र काम सम्हाल्न पाएका छैनन्। उता सरकारबाट आइतबार बिहान नै अवकास पाएका रुक्माङद कटवालले पनि प्रधानसेनापतिको कार्यकक्ष र झण्डा छोडेका छैनन्। राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवको प्रधानसेनापति कै काम यथावत सम्हाल्नु भन्ने पत्र आइतबार राति पाएपछि त कटवाललाई सजीवनी बुटी नै मिलिहाल्यो।
राष्ट्रपतिको पत्रपछि पनि को प्रधानसेनापति भन्ने प्रश्नले उत्तर पाउन सकेको छैन। खड्कालाई अहिलेसम्म पनि कसैले कायममुकायम प्रधानसेनापतिको जिम्मेवारीबाट मुक्त गरिएको जानकारी दिएको छैन। खड्काले भन्नुभयो "कायममुकायम प्रधानसेनापति मै हुँ तर मैले काम भने गरेको छैन।"
राष्ट्रपतिबाट कटवाललाई प्रधानसेनापतिको जिम्मेवारी पूर्ववत् सम्हाल्नु भन्ने पत्र आए पनि खड्कालाई कायममुकायम जिम्मेवारीबाट हटाइएको पत्र आएको छैन। खड्काले सोमबार साँझ थप्नुभयो "राष्ट्रपति कार्यालयबाट मलाई कुनै चिठ्ठी आएको छैन।"
उता नेपाली सेनाको प्रवक्ताको कार्यालयले भने प्रधानसेनापतिका बारेमा कुनै  द्विविधा नरहेको बताएको छ। कार्यालयका मेजर पंकज पाण्डेले भन्नुभयो "प्रधानसेनापतिका बारेमा कुनै अन्यौल छैन। महारथी रुक्माङद कटवाल प्रधानसेनापति हुनुहुन्छ।" पाण्डेले राष्ट्रपतिको पत्रको आधारमा कटवाल नेपाली सेनाको प्रधानसेनापति रहनुभएको र अरुलाई यथावत जिम्मेवारी दिइएको जानकारी दिनुभयो।
सरकारले एउटा राष्ट्रपतिले अर्को प्रधानसेनापति तोक्दा टाउको चाहिँ प्रिन्सपल स्टाफ अफिसर्स (पीएसओज) हरुलाई दुख्यो। सोमबार बिहानैदेखि बलाधिकृत रथी छत्रमानिसंह गुरुङको कार्यकक्षमा बसेको पीएसओजको बैठकले प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले राजीनामा नदिएसम्म कुनै निर्णय गर्न सकेन। जब प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिए त्यसपछि भने पीएसओजलाई निर्णय लिन सजिलो भयो। स्रोतका अनुसार निर्वाचित सरकारले राजीनामा दिइसकेको अवस्थामा राष्ट्रपतिको निर्णय सदर गर्नु नै पीएसओजले उचित ठहर्यायो । बैठकको निर्णय कटवालका पक्षमा जाने भएपछि खड्का भने बैठक छाडी बाहिरिएका थिए।
खड्का र पीएसओजहरुको विवेकपूर्ण निर्णयका कारण सेनाभित्र शक्ति प्रयोगको अवस्था आउनबाट जोगियो। कटवालले खड्कालाई पक्राउ गर्ने खड्काले कटवाललाई जंगी अड्डा छिर्नै नदिने अवस्था आउन परेन। स्रोत भन्छ "खड्काले चाहेको भए कटवाललाई आइतबार बिहान जंगी अड्डा छिर्नै नदिन सक्थे। झण्डा खोस्न सक्थे।" तर खड्काले त्यसो गरेनन्। युनिटपतिहरुले पनि खड्का र कटवालाई उक्साउने थचार्ने काम गरेनन्।
कटवाल भने जंगी अड्डा छाडिहालेमा खड्काले छिर्न नदिने हुन् कि भन्ने त्रासले ग्रस्त रहे। स्रोतका अनुसार आइतबारको रात कटवालले जंगी अड्डामै गुजारे।
अहिले नेपाली सेनाका मातहतका अधिकारीहरुलाई भने कसको आदेश मान्ने भन्ने पीर छ। एक पृतनापतिले भने "सरकारले नियुक्त गरेकाको आदेश मान्ने कि राष्ट्रपतिले नियुक्त गरेकाको मान्ने" तर खड्काले काम नसम्हालेका कारण तत्कालै गाह्रै परिहाल्ने स्थिति चाहिँ छैन।
खड्का पनि अहिले आफूले के काम गर्ने पूर्ववत् बलाध्यक्षको काम गर्ने कि कायममुकायम प्रधानसेनापतिको काम गर्ने दोधारमा छन्। "सरकारले कायममुकायम प्रधानसेनापतिकै पोजिसनमा बसिराख्नु भनेको छ तर मैले काम भने गरेको छैन खड्काले" भने। अब बलाध्यक्षको काम गर्नुहुन्छ कि प्रधानसेनापतिको जवाफमा खड्काले भन्नुभयो "एक दुई दिन पर्खन्छु त्यसपछि के गर्ने निर्णय गरौँला।"

रुँदैरुँदै आफ्नै किताब जलाए चिन्तनले

अधिवक्ता गोपाल सिवाकोटी चिन्तनद्वारा हालै बजारमा ल्याइएको पुस्तक गोरखा आन्दोलन उपलब्धि र चुनौतीमा उर्मिला पुलामीमगरको व्यक्तिगत चरित्रहत्या गरिएकोमा मगर समुदायले विरोध गरेपछि चिन्तनले सबै पुस्तक नष्ट गर्ने भएका छन् । नेपाल मगर विद्यार्थी संघको पहलमा शनिबार भएको सहमति अनुसार चिन्तनले तीन दिनभित्रमा सबै पुस्तक बजारबाट उठाई नष्ट गर्ने छन् । पुस्तक एकहजार प्रति छापिएको थियो । सहमतिको पहिलोचरणमा शनिबारै चिन्तनले ३५० प्रति पुस्तक बागबजार र खुलामञ्चमा जलाएका छन् । आफूले लेखेको पुस्तक आफ्नै हातले जलाउनु पर्‍यो भन्दै चिन्तन पुस्तक जलाउने बेलामा रोएका थिए । पुस्तकको मूल्य ३०० रुपियाँ राखिएको छ । बिहान ८ बजेदेखि शुरु भएको वार्ता करिब छ घण्टापछि मात्र सहमतिमा पुगेको थियो । छ बुँदे सहमतिपत्रमा उर्मिला पुलामीमगरको व्यक्तिगत तथा चरित्रहत्या सम्बन्धमा आजसम्म गोपाल सिवाकोटी चिन्तनले लेखेका र प्रकाशन गरेका विषयबाट उर्मिला र उनको परिवारमा पर्न गएको क्षतिप्रति चिन्तनले लिखित र सार्वजनिक रुपमा माफी माग्ने उल्लेख छ । यस्तै चिन्तनद्वारा लिखित तथा बि्रटिश गोरखा दासत्व विरुद्ध अभियान नामक संस्थाद्वारा प्रकाशित गोरखा आन्दोलन उपलब्धि र चुनौती नामक पुस्तकको सम्पूर्ण प्रतिहरु तीनदिनभित्र नष्ट गर्ने, अब आउने दिनहरुमा सो पुस्तकको प्रकाशन तथा विक्रीवितरण नगर्ने सहमति भएको छ । उर्मिला मगरको बारेमा लेख्य, श्रब्यदृश्य सामग्रीहरु कहिँ कतै कसैलाई प्रदान नगर्ने र तिनीहरुलाई पनि तीनदिनभित्र नष्ट गर्ने, अब उप्रान्त उर्मिलाको चरित्रहत्या सम्बन्धमा गोपाल सिवाकोटी चिन्तनद्वारा कहिँ कतै कुनै प्रकारको लेख, वक्तव्य बाहिर नल्याउने पनि सहमति भएको छ । उर्मिलाको व्यक्तिगत र पारिवारिकलाई चरित्र हत्याबाट पुगेको पीडाको क्षतिपूर्ति उर्मिलाको परिवार र गोपाल सिवाकोटीसँग छलफल गरी तय गर्ने पनि निधो भएको छ । सहमतिहरु पालना नगरेमा चिन्तनलाई आवश्यक सामाजिक र कानुन कारबाही गरिने सहमतिमा चिन्तनले हस्ताक्षर गरेका छन् । सहमति पत्रमा नेपाल मगर विद्यार्थी संघका अध्यक्ष भोजविक्रम बुढामगर, सल्लाहकारहरु बमकुमारी बुढामगर, अधिवक्ताद्वय गौबहादुर आलेमगर र इन्दिरा श्रीशमगर, सभासद् तथा नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघका महासचिव रामबहादुर थापामगर, नेपाल मगर संघको उपाध्यक्ष नविन रोकामगर, नेपाल मगर महिला संघकी पूर्णमाया पुलामीमगर र गोपाल सिवाकोटी चिन्तनले हस्ताक्षर गरेका छन् । चिन्तनले उर्मिलालाई आफ्नी पूर्व प्रेमिका भएको दाबी गर्दै उर्मिलाको अर्कैसित विवाह भएपछि उनको बारेमा विभिन्न पत्रिका, पुस्तक, इमेल, इन्टरनेटमा प्रचारवाजी गर्दै आएका थिए ।

डाक्टरसाबको पर्खाइमा

बुधबार, अप्रिल २२ मा डा. रमेश चोखानीसित जाँच गराउन नर्भिक इन्टरनेशनल अस्पतालमा तीन महिनाअघि नै नाम लेखाएको थिएँ । २०६४ असोज यता डा. चोखानीसितको यो मेरो चौथो नियमित जाँच थियो । प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालको पहिलो भारत भ्रमणको टोलीमा परेर फिर्ताभए लगत्तै म अपत्यारिलो किसिमले दम रोगको पञ्जामा परेको थिएँ । त्यसपछि त महिना, दुई महिना, तीन महिनामा डा. चोखानीकहाँ धाउनु जागिरजस्तै नियमित कार्य बनेको थियो मेरा लागि ।

यसपटक अस्पतालले समय दिएको थियो - साँझ पाँच बजे । सोही अस्पतालकी नर्स बहिनी प्रमिला रानाले मेरो पालो मिलाइदिएकी थिइन् । थला नपरेसम्म सञ्चै ठान्ने गोरखाली स्वास्थ्यचेतनाले युक्त म उनैको करले अस्पताल पुगेको थिएँ । उनले मिलाइदिएको समयतालिका मान्दै म लुरुलुरु पाँच बज्न पाँचमिनेट छँदै अस्पतालमा हाजिर जनाउन पुगेँ । डा. चोखानीको कोठा बाहिर उनलाई कुरेका बिरामीहरुको लाइन पेट्रोल भर्न लाग्ने लामभन्दा कम थिएन । त्यतिले भएन प्यासेजमा राखिएका कुर्सिहरु पनि भरिएका थिए । उनका सहायकलाई ङिच्च दाँत देखाउँदै मैले उपस्थितिको जनाउ दिएँ । 

डा. चोखानी आइपुगेका थिएनन् । उनका सहायक चिकित्सकले प्रारम्भिक बयान लिँदै थिए । १५ मिनेटपछि मलाई पनि सहायक चिकित्सकले बयान लिए । अब कुर्नु थियो डा. चोखानीलाई । त्यतिबेलासम्ममा आफ्नो प्रातकालीन ड्यूटी सिध्याएर प्रमिला आइसकेकी थिइन् । डा. चोखानी सडक जाममा परेको जानकारी आयो । डा. आउने निश्चित थियो तर समय ठेगान थिएन । फर्केर जाने हिक्मत कसैको थिएन । सबै तीन महिनादेखि पालो कुरेका बिरामीहरु थिए । त्यसैले पर्खनुको विकल्प थिएन । बरु विभिन्न बहानामा टहलिनु उचित थियो । हामी पनि निस्क्यौँ चिया पिउन । 

करैले एकघण्टा बिताएर फर्कँदा डा. चोखानी आइसकेका रहेछन् । बुझ्दा थाहा भयो मेरो पालो चौथोमा रहेछ । त्यतिबेलासम्ममा दुईजना बिरामीको नाडी डा. चोखानीले छाम्न भ्याएका रहेछन् । अब तीनवटा रिपोर्ट र एक जनापछि तपाईको पालो’ -करिब सातबजे डा. चोखानीका सहायकले यो वाक्य सुनाउँदा आठ बजेभित्रमा आफ्नो जाँच सकिने लख काटेँ । डा. चोखानीको कक्षबाहिर खुट्टा टेक्ने ठाउँ थिएन । त्यसैले बाहिर अलि परै बसेँ जहाँ हावा राम्रोसँग चल्थ्यो श्वास फेर्न सास्ती हुँदैनथ्यो । 

कुर्दाकुर्दा आठ बज्यो । पालो आएन । डा. चोखानीका सहायकलाई भेटेँ । एकैछिन कुर्नुहोस् पालो आइहाल्छ’ भने । उनीसित यसबाहेक भन्ने कुरा नै के थियो र ? घडीको सुईले साढेआठ टेक्यो । फेरि सहायकलाई भेटेँ । त्यतिञ्जेलमा डा. चोखानीको कक्षबाहिर पालो पर्खिरहेका दुईजना दमका रोगीको हालत बिग्रिँदै गइसकेको रहेछ । के गर्ने दाइ पालो त तपाईको हो तर उहाँहरु सिरियस हुनुभयो, उहाँहरुलाई जान दिऊँ कि के गरौँ तपाई जे भन्नुहुन्छ म त्यही गर्छु’ - सहायकले भने । आफ्नो पालोमा मेरो गोरुको बाह्रै टक्का पनि गरेर भएन । यहाँ त अलिकति मानवीयता अलिकति विवेक पनि देखाउनै पर्नेभयो । धार्नीको टाउको स्वीकृतिमा हल्लाउने बित्तिकै पालो आधा घण्टापछि धकेलियो । 

लाममा बसेकाहरु अझै निकै थिए । कोही बृद्ध, कोही बृद्धा, कोही बालख, कोही आइमाइ केटाकेटी । घडीको सुईले रातको नौ नाघिसकेको थियो । बिरामीहरु कसरी घर पुग्ने चिन्तामा थिए । बच्चाहरु कुर्सिमै निधाइसकेका थिए । निस्सासिएर बृद्ध बृद्धाहरु पालो बसे झैँ एकपछि अर्को गर्दै खोकिरहन्थे । महिलाहरु घरायसी कुराकानीमा मस्त थिए । सबैको साझा चिन्ता थियो - बोलाइएको समयमा पालो आएन । तीन घण्टाभन्दा कम समय कुर्ने त कोही थिएनन् । जाचाएर बाहिर निस्केकाहरुको अनुहार बिरामीको जस्तो होइन युद्ध जितेर फर्किएका सिापाहीको जस्तो देखिन्थ्यो । 

बल्लबल्ल पालो पाँचघण्टा कुरेपछि राति १० बजे मेरो पनि युद्ध जित्ने पालो आयो । म भन्दा पछि दर्जनौँ बिरामी थिए तिनको पालो कतिबेला आयो होला ? डा. चोखानीका निजी सहायकलाई सोधेँ - भाइ सबैभन्दा ढिलो कतिबजेसम्म जाँच गरिएको इतिहास छ ? उनले बिहान १ बजेसम्म जाँच गरिएको जानकारी गराए । तीन चित खाएँ । कम्तीमा एउटा बिरामीलाई जाँच्न कति समय लाग्ने ? एउटा रिपोर्ट हेर्न कति समय लाग्ने ? त्यसको आँकलन गरेर त्यही अनुसार बिरामीलाई बोलाए सबैले घण्टौँ खर्चनु पर्दैनथ्यो । समय व्यवस्थापनको अभावमा खेर गइरहेको समयको जिम्मेवारी कसले लिने ? अस्पताल व्यवस्थापनले वा चिकित्सकले ? 

केही दिनअघि बेलायतमा बसिरहेका एक मित्रले फोनमा भनेका थिए - डेन्टिस्टसित समय लिएको थिएँ, जान सकिनँ । पछि त बिल पो पठाएछ । उनले थपे बोलाइएको समयभन्दा पाँच मिनेटपछि पुग्यो भने पिन रिजेक्ट गरिदिँदोरहेछ । अनि अर्को एपोइन्टमेन्टका लागि नाम लेखायो फर्क्यो । नेपालमा चाहिँ आफैँले समय दिएको बिरामीलाई घण्टौँ पर्खाउने स्वास्थ्य व्यावसायी संस्था र चिकित्सकलाई बिरामीहरुको समय बर्बाद गरिदिएवापत् क्षतिपूर्ति भराउनुपर्ने दिन आइसकेको छ । तर बिरालाको घाँटीमा घण्टी कसले बाँधिदिने ? 

जीवनका छुटेका हरफहरु

चैत २३ गते पूर्व ब्रिटिश लाहुरेहरुको संगठन गेसोको दोस्रो राष्ट्रिय महाधिवेसनको उद्घाटन समारोहमा सभापति पदमबहादुर गुरुङले भनेको दुई वाक्य घत लाग्यो । 'पहिले घरमा सोफासेट राख्नसक्ने मेरो हैसियत थिएन अहिले हैसियत छ तर ढाडको रोगले सोफामा बस्न हुँदैन ।' 'पहिले मसित बियर खानसक्ने क्षमता थिएन अहिले बियर राख पुग्ने पेन्सन छ तर स्वास्थ्यको कारण खान सक्दिनँ' । 

यस्ता अन्तरविरोधहरु मेरा जीवनयात्रामा पनि आए । २०५४ मा काठमाडौँ छिरेर भूमिगतजस्तै भएको म २०५६ मा फेला परिहालेँ । एउटै स्कुल पढेका तर उमेरले दाइ राजु पोखरेल -जो आरआर क्याम्पसका वर्तमान प्रमुख गोपालचन्द्र पोखरेलका कान्छा भाइ हुन्) ले एक नातेदारको शुद्धाइँमा भेटिहाले । उनको 'कहाँ पढ्दैछौ' भन्ने प्रश्नको जवाफ मसित थिएन । पढाइ छोडेर ढाक्रे बनेको ढाँट्न पनि सकिनँ । स्थिति बुझेपछि उनले मध्यमार्गी उपाय रचे - बिहानदेखि साँझसम्म काम गर्ने, बेलुकी कलेज पढ्ने । 

उपाय त्यति नराम्रो लागेन । त्यहीदिन मैले एसएलसी छिचोलेको दसी सर्टिफिकेट र भर्ना खर्च उनलाई थमाएँ । औपचारिक पढाइको नदीबाट भङ्गालो फाटिएको म दुईवर्षपछि फेरि मूलधारमै मिसिएँ । बिहान उठेदेखि दिनभरिको काम सल्टाएर पढ्न जानु मलाई अक्करे भीरको यात्रा पूरागर्नु जस्तो थियो । कहिले अर्जेन्ट अर्डरले रोक्ने, कहिले पालो दिने पात्र अभावले पाइला रोक्ने । मनमा रहर थियो । पढाइको प्यास थियो । एकदिन बिराएर भए पनि कलेज जाऊँ भन्ने इरादा थियो । 

कुलेश्वरबाट २१ नम्बरको कीर्तिपुर यातायातको लामो बस -यसलाई आजभोलि लाउडा पनि भन्दा रहेछन्) चढेर रत्नपार्क झर्‍यो । त्यहाँबाट फड्का नाप्दै आरआर कलेज । विषय रोजेको थिएँ - पत्रकारिता, गणित र जनसंख्या । कक्षामा कहिल्यै समयमा पुग्न सकिनँ । ढिलो आउने भरियाले कहाँ बीचमा घुस्रना पाउनु -जहिल्यै अन्तिम बेञ्चमा । मेरो आँखाको ज्योति त त्यतिबेलै मधुरो भइसकेको रहेछ । शिक्षकले कालोपाटीमा लेखेको हिसाब ठम्याउनै नसक्ने । शिक्षकको उच्चारणको भरमा हिसाब सार्थेँ । यो पाराले गणितको डुङ्गा किनारा नलाग्ने सोचेर म आफैँ किनारा लागेँ । 

त्यतिबेर मसित दुईजोर कपडा मात्र थिए । एउटा लगायो, एउटा धोयो । सफा कपडा पनि फोटो धुलाउँदा केमिकल उछिट्टएिर एकैदिनमा दागैदाग हुन्थ्यो । घरबाट सफा कपडा लाएर आए पनि दिउँसोसम्ममा छिर्कैछिर्का हुन्थ्यो । कति दिन त म राष्ट्रिय सभागृह, महेन्द्र पुलिस क्लवको गेटसम्म आएर पनि कपडा फोहोर देखेपछि मनभरि निराशाको भारी बोकेर कक्षा नछिरी फर्कन्थेँ । गरिबीले मलाई थचक्कै बनायो । कसैले केही नभने पनि कलेजको ढोकाबाट बाह्र हात टाढै बनायो । त्यस्तै २० दिन कलेज टेकेँ हुँला । बाँकी त्यस्तै एक साता -एक दिन र्फम भर्न, एक दिन प्रवेशपत्र लिन र जाँच दिन) समय दिएपछि आइए पास गरेँ । आइए पास गर्दासम्ममा मेरो एक जना साथी थिए - जयराम लामा ।

बीए पनि तेस्तै । गार्मेन्टमा सुपरभाइजर कम चौकिदारले केको कलेज जान पाउनु ? रातभरि पढो जाँच दिन गो । वर्षमा एकसाता समय दिएर बीए पनि कटाएँ । आइएमा कमाएको साथी आइएमै अड्किए परेँ म एक्लै । एमए पुगेपछि स्कुले रहरजस्तै रहर पलायो कलेज जाने । परिबन्दहरुलाई पनि जित्छु भन्ने लाग्दै थियो । तर म पो परिबन्दहरुको जालोमा परेको रहेछु । कहिले जागिर कहिले समाजसेवाको भाउँतोले दुईवर्षमा दिनगन्तीले त्यस्तै दुईमहिना कलेज पुगेछु ।     

साथीहरुले कलेज जीवनको संस्मरण सुनाउँदा पीडाको सुइरो कोखामा जाकिएजस्तो हुन्छ । कलेजबाट टूर गएको वा जाने योजना सुन्दा पनि शूल भएजस्तो हुन्छ । वास्तवमै आफूमा अलिकति चेत पलाइसकेको, आत्मविश्वास भरिन लागेको जीवन केही गरेर देखाउने मौका पनि हो कलेज जीवन । भिन्न पृष्ठभूमिका मित्रहरुको भिन्न विधाको दक्षता आमोदप्रमोदले जीवनको गोरेटो नै डोरिन पनि सक्थ्यो । जो मैले छुटाएँ । शुरुका अन्तरविरोधी वाक्य जस्तै जीवन केही बनेर पनि केही छुटेको छ । जसलाई म महसूस बाहेक के पो गर्न सक्छु र ?        

हराएकी मेरी दिदी

'कलियुगमा पनि भगवान भेटिँदा र'छन्' धर्ममा भन्दा कर्ममा विश्वास गर्ने मलाई कसैले भगवानको दर्जा दिलायो  । आफैँलाई विश्वास नभएको कलियुगे भगवानको पगरी थाम्न धौ भयो । 

संकटकालको एकदिन म बुटवलबाट काठमाडौँ आइरहेको थिएँ । सुरक्षाकर्मीको कर्मकाण्डबाट मुक्ति पाउँदै कलंकी छिर्दा घडीको सुईले रातको साढेआठ टेकिसकेको थियो । हिउँदको दिन औँशीको पक्ष । अनि त के चाहियो चारैतिर निस्पट्ट अँधेरो । हतारहतार माइक्रोबाट ओर्लेर ट्याक्सी रोक्दै थिएँ । माइक्रोभित्र माइक्रो कर्मचारी र एक नारीबीच आवाज सुनियो - 

'यति राति म कहाँ जानु ? मलाई जसरी भए पनि पुर्‍याइदिनुस्'

'हाम्रो ग्यारेज बालाजु हो त्यहाँभन्दा त लैजान सक्दैनौँ'

'तपाईहरले छ बजे काठमाडौँ पुर्‍याउँछौँ भन्नुभा हैन यति राति ल्याइदिने ? मलाई केही था छैन, म कहाँ जाने ?'

'के गर्ने दिदी हामीले गर्दा ढिलो भाको होइन, समय नै यस्तो छ' 

एक मिनेटभित्रैमा सुनिएको यो सम्वादले मलाई घोरिन बाध्य बनायो । महिलालाई गन्तव्यमा पुग्न समस्या छ बुझ्न मलाई गाह्रो भएन । अनिश्चित यात्राको उद्देश्य बोकेर माइक्रोबाट ओर्लेकी महिलालाई नजिकै गएर भनेँ - 'यदि असजिलो लाग्दैन भने म पुर्‍याइदिन्छु तपाईलाई ।' शिरदेखि पाउसम्म नियालेर उनले मेरो प्रस्ताव स्वीकारिन् । कलंकीबाट पाटन मेरो निवाससम्म ट्याक्सीमा र त्यसपछि थोत्रो हिरोहोण्डामा राखेर उनलाई काँडाघारी बहिनीकहाँ पुर्‍याइदिएँ । दिदीबहिनीसित बसेर लामै कुराकानी भयो । नवलपरासी, कावासोतीकी ती दिदी थिइन् शान्ति गुरुङ । सौन्दर्य व्यवसायी संघ जिल्ला समितिकी पदाधिकारी उनको कावासोतीमा सौन्दर्य ब्यूटी पार्लर थियो । 

केही महिनापछि मगर महिला संघको महाधिवेसनमा भाग लिन कावासोती जाँदा उनैको सत्कारमा हामी छ भाइ बसेका थियौँ । र, साँझमा पानीसरी सुक्र्याएको कोदोको रक्सि सम्झँदा अझै मुखबाट पानी आउँछ । फोन सम्पर्क र भेटघाटले हामी थोरै समयमै नजिकिएका थियौँ । 

धेरै समयपछि कुनै दिन दिदीले फोन गरिन् र भनिन् - 'भाइ मैले त कावासोती छाडेँ । संकटकालको बेला गाउँमा आइमाइ केटाकेटी मात्र बस्न सास्ती भयो ।' चार बहिनी छोरी र एक छोराकी अभिभावक थिइन् ती दिदी । र, श्रीमान् वैदेशिक रोजगारीमा पुगेका थिए इराक -जसलाई दिदी माइला भनि सम्बोधन गर्थिन्) । कावासोतीमा राम्रैगरी जमेकी दिदीको परिवारको दुर्दशा बस किनेपछि शुरु भएको थियो । ंनाम बस भए पनि उनको परिवारलाई भने बसले उठिबास लगाएको थियो । काठमाडौँ-दाङ गुड्ने बसले कुनैदिन दाङमा एक बटुवालाई ठक्कर दियो । घाइते बटुवालाई हतियार बनाएर प्रहरीले कहिले एक लाख, एकमहिना पछि डेढलाख गर्दै बस बेच्ने मात्र बनाएन उल्टो घर नै बन्धकी राख्नपर्ने बनायो । त्यही रिन तिर्न माइला धसिए इराक । 

दिदी सीतापाइला चोकमा कोठा लिएर काठमाडौँमा बस्न थालिन् । एकपटक कोठामा बोलाएर उनले एसएलसी दिन लागेकी छोरीको स्कुल स्थानान्तर हुन नसकेको समस्या सुनाएकी थिइन् । र, उनले दिएकी थिइन् मेरो मोबाइलको नम्बर पनि । कार्यब्यस्तताले केही समय टेलिफोन सम्पर्क हुन सकेन । करिब तीन महिनापछि फोन गर्दा सो मोबाइल सेवामा नरहेको जानकारी पाइयो । तिनी बसेको घर जाँदा पत्तो लाग्यो एक महिना पहिले नै तिनी सरिसकेकी । सरेको इलाका कहाँ कसैले प्रष्ट भन्न सकेनन् । कसैले कलंकी भने कसैले कोटेश्वर । शायद तिनले पनि मेरो नम्बर हराइन् क्यारे । बीचबाटोमा भेटिएकी मेरी दिदी बीचबाटोमै हराइन् । कोही मित्रलाई ती दिदीको जानकारी भए र भेटाइदिएमा म पनि भगवान मान्ने थिएँ । 

कहाँ गयो त्यो पाँच रुपियाँ

'ए साइँला तँ काठमाडौँ जान्छस् त ?’ २०५५, जेठको एक साँझ तेह्रथुम, इवामा मेरी माइली फूपूले पढिसकेको चिठी बन्द गर्दै सोधिन् । 'किन के भयो र फूपू ?’ उल्टो प्रश्न फर्काएँ । सपनामा नचिताएको प्रश्नको जवाफ मसँग थिएन पनि । 'माल्दिदी -फूपूकी माइली छोरी)लाई पसलमा काम गर्ने मान्छे चाहिएको र’छ जाने भए जा हए’ फूपूले त्यति सर्वाधिकार मैमाथि छाडिदिइन् ।
कहाँको राजधानी काठमाडौँ ? कहाँको हाङपाङ -ताप्लेजुङ) मा बाँदर खेदाउँदै हुर्केको म ? मनमा अन्तरद्वन्द्व चर्कियो । त्यो रात म निदाउनै सकिनँ । आँखाभरी काठमाडौँका रंगीन कल्पना छाइरहे । सम्झेँ, केही साल पहिले साइँली फूपूको छोराले 'म त अब काठमाडौँमा जान्छु दाइले बोलाएका छन्’ भनेको । र, बिर्सिनँ -त्यतिबेला म मनमनै भक्कानिएको, 'मेरो त काठमाडौँमा कोही छैनन् मेरो जीवन त काठमाडौँ नपुगी सकिन्छ होला’ सम्झेर ।
'ल दिदी म काठमाडौँ जान्छु’ दुई दिन दुई रात सोचेर निर्णय सुनाएँ । दिदी खुशी हुनुभो । दाँत फुक्लेर थोती भएकी फूपू भर्भराउँदो भदैले छोड्ने हुँदा पनि खुशाउनुको कारण बेग्लै थियो । छ महिना पहिले इवा छिर्दा म बाहुन झैँ थिएँ - मासु मदिरा छुँदै नछुने । तर छ महिनामा म एकसय असी डिग्रीको कोणमा बदलिइसकेको थिएँ । थापा कान्छाको घरमा लोकल ठर्राले ढालेपछि मलाई झ्यााइकुटी पारेर सुताउनुपरेको थियो । साइँला फूपाजु -फूपूको जेठाजु)ले मलाई तीनजना केटी देखाए विहेका लागि । तर शान्ता दिदी, हरि दिदी -फूपूकी छोरीहरु) को डरले मैले कसैलाई अजमाउन भने सकिनँ ।
जाँते -मोरङ) आउने एक नातेदारको साथ म झापा झरेँ । झापा -सुरुङ्गा) आइपुगेकै साँझ आमा, बुबा, जीबा -हजुरबा) र दाइलाई योजना सुनाएँ । सप्पै खुशी भए । नहुन् पनि किन ? लालपानी मावि, शिवगञ्जबाट एसएलसी पास गर्ने पहिलो व्याच र त्यसमाथि पनि प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण तीनमध्येको एक आफ्नो छोरो निराशाले भौँतारिएको कुन बाबु आमालाई सहृय हुन्थ्योहोला र ? भोलिपल्टै म काठमाडौँ हिँड्ने भएँ । आमाको सानो घुम्ती पसल थियो । पोल्टो टक्टक्याएर आमाले बाटोखर्च तीनसय रुपियाँ दिइन् । दाइ बजारमा चिनिएका नौजवान थिए । टिकट काउण्टरमा सहुलियतमा टिकट मिलाइदिए । तिरेँ - साढे दुईसय रुपियाँ -त्यतिबेला झापा-काठमाडौँको फूल भाडा ४३५ रुपियाँ थियो) ।
करिब साढे तीनबजे काठमाडौँमा खुट्टा टेक्ने ठाउँ बनाउन बस चढेँ । दुर्भाग्य दमक आइनपुग्दै बस रोकियो । सोध्दा थाहा पाइयो - आधीघण्टा अगि बसले दमकमा बच्चा किचिदिएछ । त्यसैको आक्रोशमा राजमार्ग छेकिएको रहेछ । परेन फसाद । न घर जाउँ न बसमै बसौँ ? धेरै यात्रु बसमै बस्ने भएपछि मलाई गाह्रो भएन । गोजीमा थियो ५० रुपियाँ । बेलुकी भात खान होटल चाहारेँ र खाएँ । तिर्नेबेलामा पो तीनचित खाएँ । पैसा भएछ तीस रुपियाँ । जबकि त्यतिबेला झापामा भातको मोल थियो १२ रुपियाँ । बन्दको मौकामा चौका हानेका रहेछन् साहुजीले । के गर्ने खाएपछि तिर्नैपर्‍यो ।
भोलिपल्ट बिहान ११ बजे बस हिँड्यो । दमकमा म छेउको सीटमा एकजना निकै हाइफाइ गर्ने साथी बसे । बस केहीबेर रोकियो । गर्मी प्रचण्ड थियो । साथीले प्रस्ताव गरे -जाउँ चिसो पिउन । नाइँ भन्न सकिनँ । गोजीमा बचेको थियो २० रुपियाँ । उनलाई १२ रुपियाँमा कोकाकोला किनिदिएँ । उनले कोक पिए । कोक खाने मन भए पनि पैसाले साथ नदिएपछि मैले भने उनले पिएको हेरेर घुटुघुटु थुक पिएँ ।
बच्यो आठ रुपियाँ । भात खानपुग्ने पैसा नभएकोले बिहानी खाना हावा खाएरै टारियो । साँझमा ती कोक खाने साथीले 'हिँड म स्टाफ खाना खुवाउँछु’ भन्थे । मनमनै 'पैसा माग्यो भने गर्ने ?’ सोचेर 'खान मन छैन’ भनेँ । बसले राति २ बजे कलंकीचोकमा झारिदियो । जानुपर्ने थियो कुलेश्वर । एकपटक पनि नदेखेको ठाउँ मध्यरातमा कसरी पुग्नु ? मनमा आँधिबेहरी छायो । तिनै कोक खाने साथीले सोधे -एक्लै जानसक्छौ ? 'सक्दिनँ’ मैले फर्काएँ । उनले भने 'आज राति मेरो दाजुकोमा सुतौँ भोलि बिहान म पुर्‍याइदिउँला ।’ ओहो ती मित्र मेरा लागि देउतैसरह भए । कताकता उनको गोडा ससमाएर ढोगौँजस्तो लाग्यो ।
सोल्टी होटलमा काम गर्ने दाजुको क्वार्टरमा लगेर मलाई सुताए । सन्तोकले होला भोलिपल्ट नौ बजेतिर मात्र हामी दुई भाइ बिउाझियौँ । उठ्नासाथ भाउजुले खाना पस्किइन् । क्वार्टरबाटै साथीले मेरी दिदीकहाँ फोन लगाएदिए । खाना खाएपछि साइकलमा सररर कालिमाटी लगेर 'अब यता हिँड्दै जानु’ भनेर बल्खु जाने बाटोतिर लगाएदिए । जतिपर जान्छु पुग्नुपर्ने ठाउँ भेट्दिनँ । आत्तिएँ । छेउको पिसिओमा छिरेर फोन लगाएँ । एक कल फोनको तीन रुपियाँ तिरेँ । अलि अगि दायाँ साइडमा पुग्नपर्ने ठाउँको बोर्ड देखेँ । रह्यो पाँच रुपियाा । त्यो पाँच रुपियाँ मैले कतिबेला केका खर्च गरेँ अहिले सम्झन गाह्रो भइरहेको छ ।

क्षतिपूर्ति नपाएका युद्धबन्दी

युद्धबन्दी हुँदाको क्षतिपूर्ति पाउँला र घर बनाउँला भन्ने हुकुमसिंह पुनको आशा अझै मरेको छैन । कोही लाहुरेलाई अहिले बेलायत जान पाउने कि नपाउने पीर होला, कसैलाई शहरमा घर ठड्याउने, कसैलाई नयाँ गाडी भित्र्याउने पीर होला । तर दोस्रो विश्वयुद्धका यी युद्धबन्दीलाई भने अहिले बसिरहेको छाप्रोको स्तरनोन्नति गर्न सकिएला कि नसकिएला भन्ने पीर छ ।
गुल्मीको रिञ्जामा ९३ वर्षअघि जन्मिएका पुन १६ वर्षको उमेरमा बेलायती सैन्यमा भर्ती भएका थिए । त्यसो त पुनको परिचय बेलायतको लाहुरे, दोस्रो विश्वयुद्धको योद्धा र युद्धबन्दी मात्रले पूरा हुँदैन । दोस्रो विश्वयुद्धमा युद्धबन्दी बनेका एक हजारभन्दा बढी युद्धबन्दीलाई क्षतिपूर्ति दिलाउने अभियानका नायक पनि हुन हुकुमसिंह । हुकुमसिंह पुन, पहलमान गुरुङ र दर्बसिंह राईको तर्फबाट बेलायती उच्चअदालतमा हालिएको मुद्दाको सन् २००२ नोभेम्बर २७ मा फैसला हुँदा युद्धबन्दी गोरखा सैनिकले पनि बेलायती युद्धबन्दीसरह क्षतिपूर्ति पाउने व्यवस्था भएको थियो ।
डकर्मीको घर बाङ्गो, सूचीकारको आङ नाङ्गो भन्ने नेपाली उखान झैँ भएको छ हुकुमसिंहको जीवन । मुद्दाका लागि पटकपटक बेलायत गए, मुद्दा जितेपछि जीवनमा कल्पनै नगरेको देशीविदेशी सञ्चारमाध्यममा छाए । नेपाल फर्केपछि काठमाडौँ, पोखरा, धरान लगायत लाहुरे बाहुल्य बस्तीमा थामिनसक्नु फूलमाला पाए । तर विडम्वना उनले अहिलेसम्म युद्धबन्दीलाई दिइने क्षतिपूर्ति भने पाएका छैनन् ।
दोस्रो विश्वयुद्धमा बेलायतको पक्षबाट जापानविरुद्ध पुन लडे । बेलायती सैन्यबाट फर्किएपछि बेलायतविरुद्ध युद्धबन्दीको पक्षमा मुद्दा लडे । जीवन धान्ने बाध्यतामा भारतीय सीमा सुरक्षा बलमा पनि भर्ती भए । तर अहिले जीवनको अन्तिम घडीतिर युद्धबन्दी भएवापत् पाउनुपर्ने क्षतिपूर्तिका लागि उनी एक दशकदेखि लागिरहेछन् । भन्छन् - बेलायतले देला र पाउँला भन्ने त आशा छैन । गोरखाहरुको आन्दोलनको दबाबबाट भने पाउँछु कि ? उनले थपे - गोराहरु बदमास हुन्छन् तिनको मलाई कति पनि विश्वास छैन । गोरखाहरु बेलायत विरुद्ध लडिरहेका छन् । उनीहरुको आन्दोलनबाट चाहिँ केही हुन्छ कि ?
कान्छा छोरा, बुहारी र एक नातिका साथमा बुटवल पाखापानीको सुकुम्बासी बस्तीमा हुकुमसिंह बसिरहेका छन् । काठमाडौँ, पोखरा, धरान र बुटवलमा आलिशान महल ठड्याएर बसिरहेका लाहुरेको जीवनस्तरसित हुकुमसिंहको जीवनस्तर तुलना गर्दा मन छियाछिया हुन्छ । लाहुरेको शहरिया बिलासी जीवनशैली मात्र देखेकाहरुको लागि हुकुमसिंहको जीवनशैली अस्वाभाविक पनि लाग्न सक्छ । तिनाउ बगरबाट खेपेको ढुंगाको जगमा बसोबासका लागि झुप्रो टेकाएका छन् पुनले । खरलाई बाँसको भाटाले सापेर पर्खाल बनाएका छन् । परालले घरलाई घामपानीबाट छलेका छन् । घरको मूलथाम बनेको छ चार घना बाँस । घरको बारेमा पनि उनैबाट सुनौँ न त - नौ वर्षपछि घरको टेको फेरेको छु । छोराको कमाइले छानो छाएको छु । अझै पानी पर्दा घरभित्र छिर्ने बाछिटा छेक्न सकेको छुइनँ ।
विश्वकै सम्भ्रान्त मुलुकको रक्षा र विस्तारका लागि बन्दूकको नालमा ज्यान राखेर विश्वयुद्ध लडेका पुनको पारिवारिक अवस्था दुःखलाग्दो छ । बुढेसकालमा दुध, मासु खान मन लागे पनि पैसाले पुग्दैन -उनले मन भारी पार्दै दुखेसो पोखे - छोराको कमाइले बल्ल दालभातसम्म जुरेको छ ।
प्लाष्टिकले बारेर घरलाई दुई खण्ड बनाएका छन् पुनले । एक खण्डमा डोरीको खटियामा नाति लिएर उनी सुत्छन् अर्कोमा छोराबुहारी । किचन, डाइनिङ, मिटिङ, सिटिङ सबै भन्नु यति दुई कोठा । यस्तो घरमा जीवन बित्न लागेकोमा पुनलाई त्यति चिन्ता छैन जति चिन्ता मुद्दा जितेर पनि युद्धबन्दीको क्षतिपूर्ति नपाएकोमा छ ।
तीन दाजुभाइ र तीन दिदी बहिनीका धनी हुकुमसिंहलाई भर्ती गर्न गल्लावालहरु घरैमा आएका थिए । आमा बाबा पुन १४ र १५ वर्षको हुादैमा बितेकाले उनलाई जीवन धान्न पनि भर्ती हुन करै लागेको थियो । त्यसमाथि उनका जेठो र माहिला दाइ पनि बेलायती सेनामा भर्ती भएकाले दायाँबायाँ केही सोच्नै परेन । देहरादुनमा भर्ती भएर तालिम सिध्याएपछि पुनलाई कुइटा लगियो । कुइटाबाट झाँसी लगियो । त्यतिखेर बर्मामा युद्ध मच्चिरहेको थियो । त्यसैले पुन सम्मिलित बटालियनलाई बर्मा पुर्‍याइयो । पुनलाई थाहा थिएन कहाँ लगिँदैछ भन्ने । एक रात एक दिन लगाएर बर्माबाट उनको बटालियनलाई पानीजहाजमा मलाया पुर्‍याइयो ।
मलायामा किनारमा उत्रनासाथ जापानले आक्रमण शुरु गरिहाल्यो । त्यहीँ १०/१२ जना गोरखा ढलिहाले । बाँकी अलि अग्लो स्थान खोज्दै अगाडि बढे । त्यहीँ जापानसित भीषण युद्ध भयो । उनको बटालियनका प्राय सबै मारिए । हुकुमसिंहले चाहिँ सालको रुखको धोद्रोमा पसेर ज्यान बचाउनुभयो । धोद्रोमा उनीसहित अरु तीन जना गोरखाली सैनिकले पनि शरण लिएर ज्यान बचाएका थिए । पुन भन्छन् - सबै साथी भकाभक मारिन थाले । यसो हेरेको बुढो सालको रुख देखियो । भित्र धोद्रो रहेछ त्यहीँ घुसे । म भन्दा अगि दुई जना साथी त्यहाँ बसिसकेका रहेछन् । नत्र म पनि तोपको गोलाले उहीँ अचार हुने थिएँ ।
फायरिङ सिद्धियो । गोरखालीहरु सबै सोत्तर भए । जापानी फौज आएर कब्जा जमायो । पुन लगायत रुखको धोद्रोमा लुकेका सबैलाई बन्दी बनायो । सन् १९४१ को घटना थियो त्यो । पुनका अनुसार जापानले बन्दी बनाएर सिंगापुर पुर्‍यायो ।
बन्दी अवस्थाको कुरै नगरौँ । दुःख भनिसाध्य छैन । दिनको एकपटक भात दिने । त्यो पनि काँचै । नखाउँ भने दिनभरिको शिकार खाउँभने कान्छा बाउको अनुहार उखान जस्तेा । नुहाउन नपाइने । लुगा धुन नपाइने । नयाँ लुगा नदिने । जुम्रा परेर हैरान । यस्तैमा पुनले छ वर्ष गुजारे । भन्छन् - बाँचिएला र फर्किएला भन्ने आशै थिएन । खान नपाएर शरीर सुकिसकेको थियो ।
युद्ध सकिएपछि १९४७ मा हुकुमसिंहलाई युद्धबन्दीबाट रिहा गरियो । जापानले जहाजमा बसालेर पुनलाई कलकत्तामा ब्रिटिशलाई हस्तान्तरण गरिदियो । ब्रिटिशले पनि फेरि देहरादुन लगेर पुनलाई कैदमा राख्यो । कैदमै पुनले झगडा गरे । त्यत्रो वर्ष बेलायतको लागि लड्दा जापानले कैदमा राख्ने अहिले फेरि बेलायतले पनि राख्ने ?’ पुनले प्रश्न गरे । कपाल, दाह्री जुागा, नङ लामो न लामो थियो । कपडा अलिकति तानियो कि धर्रर च्यातिने । ब्रिटिशले नचिनेर कैदमा राखेको भन्यो । उनले झगडा गरेपछि कैदबाट छोडिदियो । हुकुमसिंह नाङ्गो खुट्टा दौडँदै घर आए ।
युद्धबन्दीको ताडना खेपेका पुनले फेरि पल्टन फर्कने आँट निकाल्न सकेनन् । घरमै बसे । गृहस्थी सम्हाले । तर घरमा कति दिन चैन हुने हो र ? फेरि भारतीय सीमा सुरक्षा बलमा भर्ती भए । ३१ वर्षसम्म सीमा सुरक्षा बलमा काम गरेपछि पुनले अवकास लिए । अहिले सोवापत् मासिक दुई हजार भारतीय रुपियाँ पेन्सन थापेर घर चलाइरहे छन् ।
गोरखा सैनिकहरुको आन्दोलनमा सन् २००२ नोभेम्बर २७ लाई ऐतिहासिक दिन मानिन्छ । त्यही दिन हो गोरा र गोरखा सैनिक बराबर भन्ने कानुनी मान्यता मिलेको । युद्धबन्दी गोरखा सिंपाहीले पनि गोरा युद्धबन्दीसरह १० हजार पाउण्ड क्षर्तिपूर्ति पाएको यो नै पहिले घटना हो । त्यसैले गोरखा भूतपूर्व सैनिकहरुले सो दिनलाई ऐतिहासिक विजय दिवस भनेर मनाउँछन् । सारा गोरखालीको शिर उँचो बनाउने सो मुद्दाका एक निवेदक हुकुमसिंह भने खाली हात दुःखपूर्ण जीवन बिताउँदैछन् । आखिर किन त ?
एकपटक गोरखपुर जाँदा पुनको लालबुक लगायत डकुमेण्ट चोरी भयो । त्यसपछि अर्को डकुमेण्ट बनाउन जाँदा युद्धबन्दी भनेर लेखिदिएनन् । पुनलाई यो कुरा थाहै भएन । बेलायतले उनीजस्ता थुप्रै युद्धबन्दीलाई क्षतिपूर्ति दाबी गर्ने डरले डकुमेण्टमा युद्धबन्दी लेखिदिएको थिएन । त्यसैकारण उनले क्षतिपूर्ति पाउन सकेका छैनन् । उनले सुनाएको बयानका आधारमा वकिलले बेलायतको अदालतमा बहस गरे । मुद्दा पनि जिते । विडम्वना, त्यही बयान चाहिँ उनलाई युद्धबन्दी प्रमाणित गर्न समर्थ भएन ।
यूरोपको नेपालीपत्रमा प्रकाशित